Tìm hiểu về cội nguồn cùng lịch sử phát triển của áo tứ thân

Hôm qua em đi tỉnh về, đợi em ở mãi con đê đầu làng
Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng, áo cài khuy bấm em làm khổ tôi
Nào đâu cái yếm lụa đào, cái dây lưng đũi nhuộm hồi sang xuân
Nào đâu cái áo tứ thân, cái khăn mỏ quạ, cái quần láy đen,
Nói ra sợ mất lòng em, van em em hãy giữ nguyên quê mùa
Như hôm em đi lễ chùa, cứ ăn mặc thế cho vừa lòng anh

Chân Quê –  Nguyễn Bính

Có thể nói, nhắc tới truyền thống vùng Châu Thổ Bắc Bộ, người ta thường nghĩ ngay đến những khúc hát Quan họ ngọt ngào mang bản sắc quê hương, đến chiếc nón quai thau, chiếc khăn mỏ quạ, đến những con người lam lũ nhưng cần cù chăm chỉ, đến một bề dày văn hóa nhân nghĩa lễ trí tin, cung kính hiếu thuận với thầy u. Và nổi bật trong truyền thống văn hóa Bắc Bộ chính là hình ảnh những người con gái nông thôn thướt tha, chân quê trong chiếc áo tứ thân dân dã, mộc mạc. Áo tứ thân đã trở thành linh hồn của văn hóa Bắc Bộ, chiếm trọn tình yêu của bao con người. Áo đi vào thơ ca, vào âm nhạc, vào các hình tượng đặc sắc điêu khắc trên mặt trống đồng, và đi vào trái tim nhiều người người dù chỉ từng một lần đến đây.

Trang phục tứ thân truyền thống của phụ nữ Bắc Bộ

Không biết chính xác áo tứ thân có từ bao giờ, nhưng theo nhiều nguồn tài liệu, áo có từ lâu lắm rồi, mãi những năm đầu 1920 – 1930. Thời ấy, hầu như từ nhà giàu đến nhà nghèo ai cũng mặc áo tứ thân. Đây là chiếc áo thông dụng cho nhiều hoạt động trong cuộc sống, từ đi làm đồng, đi chùa, đến đi lễ hội, đi viếng.

Áo tứ thân những năm đầu thế kỷ 20

Áo tứ thân là kiểu áo tay dài, chân áo thường dài quá gối cỡ hơn 1 tấc. Áo có 4 vạt vải, 2 vạt trước xe dài từ trên xuống dưới, không có nút cài, người mặc chỉ cột lại vài thắt lưng để nhẹ nhàng khoe nhiều lớp áo bên trong. Khi mặc áo tứ thân, người ta thường để thả tà hoặc cột hẳn 2 tà trước vào nhau cho gọn, hai vạt sau thì được may liền lại thành 1 đường chính giữa gọi là sống áo. Có người nói áo được gọi là tứ thân vì 4 mảnh thân áo tượng trưng cho vua tôi phụ mẫu. Nhưng theo các nhà sử học Việt, áo có tứ thân bởi thời bấy giờ, ngành trồng bông, nuôi tằm, dệt vải chỉ mới phát triển nên vải may chỉ được khổ 35-40 cm. Vì thế nên người ta phải ráp nhiều mẫu lại để tạo nên thành áo cho người mặc, vì vậy gọi là áo tứ thân.

Bên trong áo, phụ nữ Bắc Bộ thường mặc kèm với áo yếm cổ xay, khoác thêm một chiếc áo cánh mỏng cho kín đáo. Mùa đông, vì thời tiết Bắc Bộ thường rất lạnh và có gió rét với sương muối, nên khi đi đồng hoặc có việc cần ra ngoài, người dân hay mặc thêm vài lớp áo nữa gọi là áo mớ để giữ ấm cơ thể. Ngay lưng áo, để trang trí, cũng để tạo dáng cân đối cho người mặc, áo được cột lại bằng một dải lụa màu, có khi rỗng ruột bên trong gọi là ruột tượng, để đựng tiền xu và mấy thứ lặt vặt.

Áo yếm xưa, thường được mặc bên trong áo tứ thân

Màu sắc của áo tứ thân thời bấy giờ cũng thể hiện giai cấp của người mặc áo. Thôn nữ nghèo hay người đứng tuổi thì mặc áo giản đơn, tối màu như nâu đất, bã trầu vì vải này được nhuộm bằng vỏ cây, bền màu, lại rẻ tiền. Với tiểu thư đài các hay mệnh phụ phu nhân, nhà có tiền, địa chủ thì áo được may sặc sỡ và thẩm mỹ hơn. Họ chọn nhiều màu sắc tươi sáng cho chiếc áo của mình như màu đào, đỏ thắm, xanh non. Áo yếm hơn nữa còn được khéo léo thêu hoa, chim phụng hoặc nhiều hoa văn sóng nước để thể hiện nét duyên dáng cũng như quyền quý của người mặc. Không chỉ vậy, người ta còn đính ngọc quý ở dải thắt lưng để làm áo thêm phần giá trị.

Vào những năm đầu, áo tứ thân được mặc với váy đen, váy lụa hoặc the. Sau này cách tân, người ta thay thế váy bằng quần lĩnh. Người Bắc Bộ thường vấn tóc và đội khăn mỏ quạ, đội nón quai thau, đi đôi dép mộc khi mặc áo tứ thân.

Những năm Pháp thuộc, kiểu dáng áo tứ thân cũng có chút thay đổi. Một số người không còn cột tà áo bằng dây lụa nữa, mà thay vào đó, áo được gài một bên bởi nút bấm kim loại của người châu Âu. Thời điểm này, nhiều tranh luận xảy ra xoay quanh việc bảo tồn truyền thống dân tộc và đổi mới cách tân áo tứ thân.

Áo tứ thân hiện nay

Ngày nay, xã hội phát triển , trang phục du nhập từ nhiều quốc gia vào nước ta, từ quần áo, áo sơ mi, váy đầm rất đa dạng và phong phú. Chính vì thế, áo tứ thân lui về và không còn được mặc phổ biến như trước nữa. Thỉnh thoảng, người ta chỉ còn thấy áo được mặc trong các dịp lễ truyền thống của Bắc Bộ, trong những chương trình văn nghệ hát dân ca Quan Họ, hay trong phim ảnh. Tuy vậy, hình ảnh áo tứ thân đã thực sự đi vào lịch sử dân tộc và trở thành nét đặc sắc của truyền thống Bắc Bộ, cũng như là một giá trị văn hóa Việt Nam khi giới thiệu với bạn bè năm châu.

Please follow and like us:

Leave a Reply